Μνήμη Κωστή Παλαμά - Ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές της Νεότερης Ελλάδος

του Νίκου Νικολούλη 

Στις 27 Φεβρουαρίου του 1943, μέσα στο ζόφο της Κατοχής, έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 84 ετών, ο κορυφαίος Έλληνας ποιητής Κωστής Παλαμάς. Ήταν από καιρό βαριά άρρωστος. «Τα τελευταία δέκα χρόνια τα περνούσε (όχι καθισμένος) αλλά αποθεμένος στην πολυθρόνα του. Έτσι, εκτός από έναν πολύ στενό κύκλο, για όλους μας ήταν, περίπου, νεκρός. Ένας μεγάλος ποιητής, που πέθαινε»¹. οι γιατροί του έκαναν ό,τι μπορούσαν αλλά η κουρασμένη του καρδιά δεν άντεξε. Ξημερώματα, ώρα τρεις, άφησε την τελευταία του πνοή στο σπίτι του, στην οδό Περιάνδρου 3, στην Πλάκα. Λίγες μέρες νωρίτερα, είχε πεθάνει και η γυναίκα του Μαρία.

Ο Παλαμάς γεννήθηκε στην Πάτρα στις 13 Ιανουαρίου 1859 από γονείς που κατάγονταν από το Μεσολόγγι. Η οικογένεια του πατέρα του ήταν οικογένεια λογίων, με αξιόλογη πνευματική δραστηριότητα.

το 1867 αναγκάζεται, λόγω του θανάτου των γονιών του, να εγκατασταθεί στο σπίτι του θείου του, Δημήτριου Παλαμά, στο Μεσολόγγι όπου παρέμεινε ως το 1875. Τη χρονιά εκείνη, έφηβος πλέον, εγκαθίσταται στην Αθήνα και επιλέγει να φοιτήσει στη Νομική Σχολή. Ήδη όμως από τα δέκα του χρόνια έχει αρχίσει να γράφει τους πρώτους του στίχους και πολύ γρήγορα εγκαταλείπει τις σπουδές του για να αφιερωθεί ολόψυχα στην ποίηση. Για βιοποριστικούς, και όχι μόνο, λόγους γράφει άρθρα στις εφημερίδες της εποχής και εντάσσεται στον κύκλο των λογοτεχνών της Νέας Αθηναϊκής Σχολής².

Το 1886 τυπώνει την πρώτη του ποιητική συλλογή με τίτλο “Τραγούδια της Πατρίδος μου”. Με τα ποιήματα εκείνα, γραμμένα στη δημοτική γλώσσα, προκαλεί αίσθηση στους λογοτεχνικούς κύκλους αλλά και τους απλούς αναγνώστες, που στο πρόσωπό του διακρίνουν έναν ανερχόμενο ποιητικό δημιουργό. Με τις επόμενες δύο συλλογές του: “Ο Ύμνος στην Αθηνά” (1889) και “Τα μάτια της ψυχής μου” (1892», ο Παλαμάς αναγνωρίζεται ως ο κορυφαίος εκπρόσωπος της Νέας Αθηναϊκής Σχολής και ανανεωτής της νεοελληνικής ποίησης. Στον κύκλο της Νέας Σχολής συμμετέχουν οι δημοτικιστές λογοτέχνες Ιωάννης Γρυπάρης,  Γεώργιος Δροσίνης, Ιωάννης Πολέμης, Κώστας Κρυστάλλης, Λάμπρος Πορφύρας, Γεώργιος Στρατήγης, Μιλτιάδης Μαλακάσης κ. α.

Ένδειξη της καθιέρωσής του ως κορυφαίου ποιητή ήταν η ανάθεση της σύνθεσης του Ύμνου των Ολυμπιακών Αγώνων, το 1896.

Το 1887 παντρεύεται τη μεσολογγίτισσα Μαρία Βάλβη, με την οποία απέκτησε τρία παιδιά, τον Λέανδρο, τη Ναυσικά και τον Άλκη. Το1897 διορίζεται γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Την επόμενη χρονιά ο ποιητής δέχεται ένα αβάσταχτο πλήγμα, πεθαίνει ο τετράχρονος γιος του, Άλκης. Ο μεγάλος του πόνος αποτυπώνεται στην ποιητική σύνθεση "Ο Τάφος".

Με την είσοδο του 20ου αιώνα ο Παλαμάς εισέρχεται στη φάση της ωρίμανσης όπου η αγνή συγκίνηση δένεται σφιχτά με το στοχασμό και τη γλαφυρότητα του στίχου. Το 1904 κυκλοφορεί την ποιητική συλλογή “Ασάλευτη Ζωή”.

Ακολουθούν ποιητικές συλλογές “Οι καημοί της λιμνοθάλασσας”, “Πολιτεία και Μοναξιά”, “Οι Βωμοί”, «Οι νύχτες του Φήμιου» (1935) και οι δυο κορυφαίες επικές δημιουργίες “O δωδεκάλογος του γύφτου” (1907) και “Η φλογέρα του Βασιλιά” (1910), που τον αναδεικνύουν ως τον κορυφαίο της νέας ελληνικής λογοτεχνίας³. Χωρίς να εγκαταλείψει την ποίηση, επιδίδεται με επιτυχία και στην πεζογραφία με σειρά διηγημάτων μεταξύ των οποίων “Ο Θάνατος του Παλικαριού”. Γράφει επίσης το θεατρικό έργο “ Τρισεύγενη” (1903), καθώς και σειρά κριτικών δοκιμίων. Δεν παραλείπει όμως να ενθαρρύνει και τους νέους ποιητές οι οποίοι σπεύδουν να του παρουσιάσουν τα πρώτα τους έργα. Με το αυξημένο του κύρος στηρίζει το δημοτικιστικό κίνημα⁴ γιατί το θεωρεί ως μοχλό της πνευματικής και κοινωνικής αφύπνισης του ελληνικού λαού. Η δράση του αυτή ενοχλεί τους γλωσσαμύντορες της εποχής οι οποίοι καταφέρνουν να πετύχουν την πρόσκαιρη, ευτυχώς, απομάκρυνση από τη θέση του στο πανεπιστήμιο.

Τελευταία του δημόσια τοποθέτηση ήταν την 1η Νοεμβρίου 1940, τρεις μέρες μετά την κήρυξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, όταν απευθύνθηκε στην ελληνική νεολαία με τον πασίγνωστο στίχο:

….Αυτό κρατάει ανάλαφρο μεσ’ την ανεμοζάλη
το από του κόσμου τη βοή πρεσβυτικό κεφάλι,
αυτό το λόγο θα σας πω δεν έχω άλλο κανένα 
Μεθύστε με τ’ αθάνατο κρασί του Εικοσιένα!

Η είδηση του θανάτου του κυκλοφόρησε με αστραπιαία ταχύτητα στην κατοχική Αθήνα. «Χτες βράδυ μία είδηση ακατανόητη μας ήρθε. Μία είδηση ασύλληπτη. Ο Γέρο-Παλαμάς πέθανε. Είχαμε ξεχάσει πως ήταν θνητός» γράφει στο προσωπικό της ημερολόγιο η Ιωάννα Τσάτσου.

Η κηδεία του έμεινε ιστορική, γιατί αποτέλεσε αφορμή για να βγει ο κόσμος στους δρόμους της Αθήνας και να μετατρέψει την κηδεία σε ένα αυθόρμητο συλλαλητήριο ενάντια στα κατοχικά στρατεύματα, αλλά και να κατευοδώσει τον εθνικό του ποιητή, διαδηλώνοντας με τον τρόπο αυτό το σθένος και την πίστη του στη λευτεριά της πατρίδας. Μπροστά στα μάτια έκπληκτων Γερμανών και Ιταλών κατακτητών χιλιάδες κόσμου συνόδευσε τον Παλαμά στην τελευταία του κατοικία, στο Α΄ νεκροταφείο Αθηνών, ψάλλοντας τον εθνικό ύμνο.

Λίγο προτού το χώμα αγκαλιάσει για πάντα τον μεγάλο Έλληνα ποιητή με στεντόρεια φωνή, «με μια φωνή όσο ποτέ δυνατή», ο Άγγελου Σικελιανός απήγγειλε το ποίημα «Παλαμάς», που λίγες ώρες νωρίτερα είχε γράψει προς τιμήν του μεγάλου ποιητή:

Ηχήστε οι σάλπιγγες... Καμπάνες βροντερές,
δονήστε σύγκορμη τη χώρα πέρα ως πέρα...
Βογκήστε τύμπανα πολέμου... Οι φοβερές
σημαίες, ξεδιπλωθείτε στον αέρα !

Σ' αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα! Ένα βουνό
με δάφνες αν υψώσουμε ως το Πήλιο κι ως την Όσσα,
κι αν το πυργώσουμε ως τον έβδομο ουρανό,
ποιόν κλεί, τι κι αν το πεί η δικιά μου γλώσσα;

Μα εσύ Λαέ, που τη φτωχή σου τη μιλιά,
Ήρωας την πήρε και την ύψωσε ως τ' αστέρια,
μεράσου τώρα τη θεϊκή φεγγοβολιά
της τέλειας δόξας του, ανασήκωσ' τον στα χέρια

γιγάντιο φλάμπουρο κι απάνω από μας
που τον υμνούμε με καρδιά αναμμένη,
πες μ' ένα μόνο ανασασμόν: "Ο Παλαμάς !",
ν' αντιβογκήσει τ' όνομά του η οικουμένη !

**************************

1^ Λόγια του Άγγελου Σικελιανού, όπως τα κατέγραψε ο Μενέλαος Λουντέμης στο έργο του «Εξάγγελος»

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Η ψήφος μας, παγιδευμένη στο αδιέξοδο

Επτά ερωτήματα στο BBC

Περισσότεροι από 2,2, εκατ. Έλληνες δεν καταφέρνουν να πληρώσουν φόρο 500 ευρώ

Δραγασάκης Αν χρειαστεί, τις τράπεζες θα τις πληρώσει και πάλι ο φορολογούμενος

Ήθελαν διαχειρίσιμη ήττα, αλλά έρχεται συντριβή